Bir insan toplulu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn: ate\u015fin ba\u015f\u0131nda oturmu\u015f, hen\u00fcz yaz\u0131 diye bir \u015fey icat edilmemi\u015f. Biri \u00f6len bir avc\u0131y\u0131 anlat\u0131yor, biri ya\u011fmur duas\u0131 ediyor, biri sevdi\u011fine duydu\u011fu \u00f6zlemi dile getiriyor. Ama d\u00fcz konu\u015fmuyor \u2014 s\u00f6zc\u00fckleri bir ritme, bir tekrara, bir ezgiye oturtuyor. \u0130\u015fte \u015fiir muhtemelen tam da burada, yaz\u0131dan \u00e7ok \u00f6nce, insan sesinin m\u00fczikle bulu\u015ftu\u011fu yerde do\u011fdu.<\/p>\n\n\n\n
\u015eiirin k\u00f6kenini tek bir tarihe, tek bir ki\u015fiye ba\u011flamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Ama elimizde, insanl\u0131\u011f\u0131n binlerce y\u0131l \u00f6nce kile, ta\u015fa ve papir\u00fcse kaz\u0131d\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ek izler var. Bu yaz\u0131da hem \u015fiirin neden ve nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na hem de tarihe ge\u00e7mi\u015f ilk \u015fiirlere bakaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n
\u015eiirin en eski h\u00e2li s\u00f6zl\u00fcyd\u00fc. Yaz\u0131 M\u00d6 3200’ler civar\u0131nda S\u00fcmerlerde ortaya \u00e7\u0131kmadan \u00e7ok \u00f6nce, insanlar bilgiyi, efsaneyi ve duyguyu ak\u0131lda kal\u0131c\u0131 h\u00e2le getirmek i\u00e7in ritim ve kafiyeden faydalan\u0131yordu. Bunun basit bir nedeni var: d\u00fcz c\u00fcmleler kolay unutulur, ama \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc ve tekrarl\u0131 s\u00f6zler haf\u0131zada yer eder. Ninniler, a\u011f\u0131tlar, dualar, av b\u00fcy\u00fcleri \u2014 hepsi asl\u0131nda birer “haf\u0131za teknolojisiydi.” Bir toplulu\u011fun tarihini, soy k\u00fct\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, dini inanc\u0131n\u0131 ku\u015faktan ku\u015fa\u011fa aktarman\u0131n en g\u00fcvenilir yolu, onu \u015fiirselle\u015ftirmekti.<\/p>\n\n\n\n
Bu y\u00fczden \u015fiirin k\u00f6kenini antropologlar genelde \u00fc\u00e7 kayna\u011fa ba\u011flar: din ve rit\u00fcel<\/strong> (tanr\u0131lara seslenme, dua, b\u00fcy\u00fc s\u00f6zleri), toplumsal haf\u0131za<\/strong> (destanlar, soy anlat\u0131lar\u0131, tarihsel olaylar) ve duygu ifadesi<\/strong> (a\u015fk, yas, \u00f6zlem). Yaz\u0131 icat edildi\u011finde insanlar zaten y\u00fczy\u0131llard\u0131r \u015fiir s\u00f6yl\u00fcyordu; yaz\u0131 sadece bu s\u00f6zl\u00fc gelene\u011fi kay\u0131t alt\u0131na alman\u0131n bir yolu oldu.<\/p>\n\n\n\n Bug\u00fcn elimizde bulunan en eski yaz\u0131l\u0131 edebi metinlerden biri, M\u00d6 yakla\u015f\u0131k 2600 y\u0131llar\u0131na tarihlenen Kesh Tap\u0131na\u011f\u0131 \u0130lahisi<\/strong>‘dir. S\u00fcmer \u015fehri Kesh’teki bir tap\u0131na\u011f\u0131 \u00f6ven bu ilahi, Irak’ta bulunan kil tabletler \u00fczerinde g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Yazar\u0131 bilinmiyor, ama bi\u00e7imi son derece \u015fiirseldir: tekrarlar, \u00f6vg\u00fc kal\u0131plar\u0131 ve ritmik yap\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Edebiyat tarihinin ger\u00e7ek d\u00f6n\u00fcm noktalar\u0131ndan biri ise bir kad\u0131n. Enheduanna<\/strong>, M\u00d6 2285-2250 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f, Akad Kral\u0131 Sargon’un k\u0131z\u0131 ve Ur \u015fehrinde ay tanr\u0131s\u0131 Nanna’n\u0131n ba\u015f rahibesiydi. A\u015fk ve sava\u015f tanr\u0131\u00e7as\u0131 \u0130nanna’ya yazd\u0131\u011f\u0131 ilahiler \u2014 \u00f6zellikle “\u0130nanna’n\u0131n Y\u00fcceltilmesi”<\/em> adl\u0131 eser \u2014 tarihte ad\u0131 bilinen ilk yazar<\/strong> olarak kay\u0131tlara ge\u00e7mesini sa\u011flad\u0131. Yani edebiyat tarihinin bildi\u011fimiz ilk “imzal\u0131” eseri, d\u00f6rt bin y\u0131ldan fazla \u00f6nce bir kad\u0131n taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Belki de en \u00fcnl\u00fc \u00f6rnek, G\u0131lgam\u0131\u015f Destan\u0131<\/strong>‘d\u0131r. K\u00f6kleri M\u00d6 2100’lere, S\u00fcmer d\u00f6nemine kadar uzanan ayr\u0131 ayr\u0131 \u015fiirler, zamanla birle\u015ftirilerek Akadca yaz\u0131lm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck bir destana d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Uruk kral\u0131 G\u0131lgam\u0131\u015f’\u0131n \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck aray\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlatan bu eser, tufan, dostluk, yas ve insan\u0131n sonlulu\u011fu gibi temalar\u0131 i\u015fler \u2014 ve ilgin\u00e7tir ki bu temalar bug\u00fcn yaz\u0131lan \u015fiirlerden hi\u00e7 de uzak de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n M\u0131s\u0131r’da da M\u00d6 2400-2300 y\u0131llar\u0131 aras\u0131na tarihlenen Piramit Metinleri<\/strong>, firavunlar\u0131n mezar duvarlar\u0131na kaz\u0131nm\u0131\u015f dini \u015fiirlerdir. \u00d6len kral\u0131n g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne, tanr\u0131lara kat\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak amac\u0131yla yaz\u0131lan bu metinler, d\u00fcnyan\u0131n bilinen en eski dini \u015fiir k\u00fclliyatlar\u0131ndan biri kabul edilir.<\/p>\n\n\n\n M\u00d6 1500-1200 civar\u0131nda, \u00f6nce s\u00f6zl\u00fc olarak olu\u015fturulup sonra yaz\u0131ya ge\u00e7irilen Rigveda<\/strong>, Sanskrit\u00e7e yaz\u0131lm\u0131\u015f 1000’den fazla ilahiden olu\u015fur. Hindu gelene\u011finin en kutsal metinlerinden biri olan Rigveda, ayn\u0131 zamanda d\u00fcnyan\u0131n en eski dini \u015fiir koleksiyonlar\u0131ndan biridir. \u00d6l\u00e7\u00fcl\u00fc m\u0131sralar\u0131, binlerce y\u0131l boyunca ezberle nesilden nesile aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in edebiyat\u0131n\u0131n temel ta\u015f\u0131 olan \u015ei Ching (\u015eiir Kitab\u0131)<\/strong>, M\u00d6 11. ile 7. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda derlenmi\u015f 300’den fazla \u015fiir i\u00e7erir. A\u015fk \u015fark\u0131lar\u0131ndan tar\u0131m \u015fark\u0131lar\u0131na, saray t\u00f6renlerinden halk t\u00fcrk\u00fclerine kadar geni\u015f bir yelpazeyi kapsar ve Konf\u00fc\u00e7y\u00fcs taraf\u0131ndan da \u00f6\u011fretici bir metin olarak kabul edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n M\u00d6 8. y\u00fczy\u0131lda, Homeros<\/strong>‘a atfedilen \u0130lyada<\/em> ve Odysseia<\/em>, s\u00f6zl\u00fc destan gelene\u011finin yaz\u0131ya d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc en bilinen \u00f6rneklerdir. Bu eserler, ozanlar\u0131n (aoidos) \u00e7alg\u0131 e\u015fli\u011finde ezbere anlatt\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok daha eski bir s\u00f6zl\u00fc gelene\u011fin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr \u2014 yani Homeros’tan \u00f6nce de y\u00fczy\u0131llarca bu hik\u00e2yeler \u015fiir olarak s\u00f6yleniyordu, sadece yaz\u0131ya ge\u00e7memi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk edebiyat\u0131n\u0131n bilinen en eski yaz\u0131l\u0131 belgeleri, 8. y\u00fczy\u0131la tarihlenen Orhun Yaz\u0131tlar\u0131<\/strong>‘d\u0131r. Bilge Ka\u011fan ve K\u00fcltigin ad\u0131na dikilen bu ta\u015flar, do\u011frudan \u015fiir olmasa da g\u00fc\u00e7l\u00fc bir hitabet ve ritim ta\u015f\u0131r, s\u00f6zl\u00fc T\u00fcrk anlat\u0131 gelene\u011finin izlerini yans\u0131t\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Daha sonra 11. y\u00fczy\u0131lda Ka\u015fgarl\u0131 Mahmud’un yazd\u0131\u011f\u0131 Divan\u00fc L\u00fcgati’t-T\u00fcrk<\/strong>, d\u00f6neme ait sagu<\/strong> (a\u011f\u0131t), ko\u015fuk<\/strong> (lirik \u015fiir) ve sav<\/strong> (\u00f6zdeyi\u015f) \u00f6rneklerini bize aktararak \u0130slamiyet \u00f6ncesi T\u00fcrk \u015fiirinin canl\u0131 bir tablosunu sunar. Dede Korkut Hik\u00e2yeleri<\/strong> ise O\u011fuz T\u00fcrklerinin s\u00f6zl\u00fc destan gelene\u011fini temsil eder. 13. y\u00fczy\u0131lda ise Yunus Emre<\/strong>, sade T\u00fcrk\u00e7esiyle hem halk hem tasavvuf \u015fiirinin en k\u00f6kl\u00fc isimlerinden biri olarak Anadolu’da bir \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7t\u0131.<\/p>\n\n\n\n B\u00fct\u00fcn bu \u00f6rneklere bak\u0131nca ortaya \u00e7\u0131kan ortak nokta \u015fu: \u015fiir, insanl\u0131\u011f\u0131n en eski “ihtiya\u00e7”lar\u0131ndan birine cevap veriyor. Dua etmek, hat\u0131rlamak, yas tutmak, sevmek, sava\u015f\u0131 ya da zaferi \u00f6l\u00fcms\u00fczle\u015ftirmek… Yaz\u0131 olmadan \u00f6nce \u015fiir bir haf\u0131za arac\u0131yd\u0131; yaz\u0131 geldikten sonra da bir duygu ve anlam yo\u011funla\u015ft\u0131rma arac\u0131 olmaya devam etti. Kile kaz\u0131nan bir a\u015fk \u015fiiri ile bug\u00fcn bir telefon ekran\u0131nda okunan bir \u015fiir aras\u0131nda binlerce y\u0131l var, ama ikisinin de amac\u0131 ayn\u0131: s\u00f6z\u00fc, d\u00fczyaz\u0131n\u0131n ta\u015f\u0131yamayaca\u011f\u0131 bir yo\u011funlukla s\u00f6ylemek.<\/p>\n\n\n\n \u015eiirin k\u00f6kenine indi\u011fimizde asl\u0131nda insanl\u0131\u011f\u0131n kendi k\u00f6kenine iniyoruz. \u0130lk \u015fiirler tanr\u0131lara seslenmek, \u00f6l\u00fcleri anmak ve toplumun haf\u0131zas\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in s\u00f6ylenmi\u015f; zamanla a\u015fk\u0131n, kayb\u0131n, umudun sesi olmu\u015f. Enheduanna’n\u0131n d\u00f6rt bin y\u0131l \u00f6nce \u0130nanna’ya yazd\u0131\u011f\u0131 ilahiden, Yunus Emre’nin sade dizelerine kadar uzanan bu yolculuk g\u00f6steriyor ki \u015fiir, insan\u0131n var oldu\u011fu her \u00e7a\u011fda bir \u015fekilde var olmaya devam etmi\u015f \u2014 ve muhtemelen var olmaya devam edecek.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u015eiirin K\u00f6keni: \u0130nsan Sesinin En Eski H\u00e2li Bir insan toplulu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn: ate\u015fin ba\u015f\u0131nda oturmu\u015f, hen\u00fcz yaz\u0131 diye bir \u015fey icat\u2026<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-50","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"yoast_head":"\nTarihin Kay\u0131tlara Ge\u00e7mi\u015f En Eski \u015eiirleri<\/h2>\n\n\n\n
Kutsal Bir \u0130lahi: Kesh Tap\u0131na\u011f\u0131 \u0130lahisi<\/h3>\n\n\n\n
\u0130lk \u0130smi Bilinen \u015eair: Enheduanna<\/h3>\n\n\n\n
G\u0131lgam\u0131\u015f Destan\u0131<\/h3>\n\n\n\n
M\u0131s\u0131r’\u0131n Piramit Metinleri<\/h3>\n\n\n\n
Hindistan’da Rigveda<\/h3>\n\n\n\n
\u00c7in’de \u015eiir Kitab\u0131 (\u015ei Ching)<\/h3>\n\n\n\n
Antik Yunan’da Homeros<\/h3>\n\n\n\n
T\u00fcrk \u015eiirinin K\u00f6kleri<\/h2>\n\n\n\n
Peki \u015eiir Neden Var?<\/h2>\n\n\n\n
Sonu\u00e7<\/h2>\n\n\n\n